Instytut Pallottiego - DUC IN ALTUM

Kontakt O Instytucie Galeria Publikacje O Pallottim Charyzmat - Dzieło Start

Start

Publikacje

DUC IN ALTUM

Z myśli wybranych św. Wincentego Pallottiego

Iddio non ha creato gli uomini nel tempo, se non per portarli felici all'eternità (OOCC IV, 124).

Bóg po to jedynie stworzył w czasie ludzi, aby ich uszczęśliwić w wieczności (WP I, 47).

Menu główne

DUC IN ALTUM

KU EPIFANIJNEJ DUCHOWOŚCI

Ks. dr Andrzej Kaim SAC (Pallotyńska Prowincja Zwiastowania Pańskiego, Lublin)

Referat przygotowany i wygłoszony na otwartej sesji naukowej w tygodniu Modlitw o Jedność Chrześcijan: „Do Ciebie wznoszę mój głos”, „Pytania o duchowość ekumeniczną” /24.01.2008/ w Instytucie Ekumenicznym KUL.

I. Wstęp
II. W nurcie duchowości XIX–wiecznego przebudzenia
III. W świetle tajemnicy Wieczernika
IV. W świetle tajemnicy Objawienia Pańskiego
V. Zakończenie

I. WSTĘP

Galopujący czas sprawia wrażenie, że pozostały nam już tylko rocznice i jubileusze: te celebrowane na poziomie Stowarzyszenia i w wymiarze ogólnokościelnym. Ma to swoje dobre i słabe strony. Służy wzmocnieniu poczucia uczestniczenia w wielkim i zobowiązującym dziedzictwie przeszłości. Zbytnie akcentowanie „czasu” jako „znaku” grozi prezentyzmem. Prowadzącym do redukcjonizmu idei, dla których „czas” jest wartością względną. Jest to zaledwie cześć problematyki, związanej z posoborowym procesem „uwspółcześnienia” i konsekwencją metody indukcyjnej z akceptacją historii, która ma ukazać, że chrześcijaństwo żyje i „oddycha” wewnątrz – a nie na zewnątrz albo pomimo - historii. Jednak relektura historii postrzeganej, jako dziejowe koleje ludzkości, której towarzyszą przełomy („kairosy”), zakłada ich wnikliwą analizę. W tej historii żyją i wyrażają się idee i charyzmaty.

Historia idei nie wyczerpuje się jednak w historii instytucji. Przekonałem się o tym przygotowując artykuł o ekumenicznej duchowości kontekście Jubileuszu Stulecia Tygodnia Modlitw o Jedność Chrześcijan (1908-2008)¹ . W trakcie przygotowań okazało się, jak niespójna jest myśl pomiędzy tym, co postuluje soborowy Dekret o ekumenizmie Unitatis redintegratio, a istotą ekumenicznej duchowości, której korzenie sięgają daleko poza ramy stuletniej historii ruchu ekumenicznego. Tkwią one głęboko w XIX-wiecznym przebudzeniu religijnym, które wyraziło się w powszechnym powołaniu do jedności. Poszukiwaniom istoty ówczesnej duchowości towarzyszyło nieustanne pytanie: czy rezygnacja z pallotyńskiej tradycji świętowania Epifanii na rzecz Tygodnia Modlitw o Jedność Chrześcijan (1967) nie była decyzją przedwczesną i ryzykowną? Biorąc pod uwagę wzajemną zależność źródła apostolskiego charyzmatu za źródłem apostolskiej duchowości i jej wyrazem, którym jest pallotyńskie odczytanie tajemnicy Objawienia Pańskiego, powstaje pytanie: czy owa decyzja nie była odcięciem Stowarzyszenia od źródła charyzmatu? Czy zaledwie informacja o uroczystości Objawienia Pańskiego, jako jednym ze świąt Stowarzyszenia czyni zadość podkreśleniu ciągłości z charyzmatem Założyciela (por. Prawo SAC, 254)?

Pytań nasuwało się wiele. Ostatecznie przerwały je dwa wydarzenia, które spowodowały, że do rozważań na temat ekumenicznej duchowości włączyłem wątek pro domo sua: apostolskiej duchowości o wyraźnie epifanijnej specyfice.

Pierwsze wydarzenie dotyczy tarczy herbowej długoletniego „stróża pallotyńskiego charyzmatu”, rektora generalnego SAC, dziś irlandzkiego biskupa Séamusa Freemana, który przyjął gwiazdę Chrystusowej Epifanii z herbu Katolickiego Apostolatu, umieszczoną tam przez św. Wincentego Pallottiego. Przybyła ona niegdyś ze Wschodu, wraz z duchowością chaldejskich Jego przyjaciół. Symbolizowała tajemnicę tego, co Założyciel pragnął objawić Rzymowi, Kościołowi, światu.

Tajemnice powszechnego powołania do jedności, która wyrażały uroczyste obchody Epifanii. Uwieczniona w herbie gwiazda Chrystusowego Objawienia się światu, ludziom i historii przetrwała dziejowe burze w ówczesnej teologii, ograniczenia wynikające ze zmieniających się soborowych doktryn. Pozostała trwałym znakiem więzi Stowarzyszenia z charyzmatem Założyciela, na różnych etapach jego dawnej i najnowszej historii. Stąd trudno interpretować zachowanie bpa Freemana jako gest grzecznościowy wobec społeczności, z której został powołany do służby swemu Kościołowi.

Niezależnie od naszego sposobu percepcji i znaczenia, które odczytujemy, herb Stowarzyszenia pozostaje sercem pallotyńskiego charyzmatu, a teologia tajemnicy Objawienia Pańskiego jest tym wciąż poszukiwanym źródłem apostolskiej duchowości w Kościele i dla Kościoła. Stąd umieszczenie znaku Objawienia Pańskiego w herbie biskupim jest znakiem, że apostolski charyzmat żyje i „oddycha” wewnątrz a nie na zewnętrz albo pomimo historii, jako dziejowych kolei ludzkości, których znakiem są przełomy. Ów fakt zasługuje na miano kairosu w świetle całej historii charyzmatu. Jest świadectwem drogi, którą Ex Oriente Lux objawia światu, ludziom i historii. Mówi o tym Jan Paweł II w Liście apostolskim „Orientale Lumen” (1995).

Drugą sprzyjającą okolicznością była rozprawa ks. dra M. Małkiewicza SAC „Uroczystość Objawienia Pańskiego w Liturgii Godzin Pawła VI”² . Dzieło również nasuwa bezpośrednie skojarzenie z początkami teologii Katolickiego Apostolatu. O ile świętowanie Epifanii przez Chaldejczyków w Rzymie wywołało zainteresowanie Pallottiego tajemnicą dnia, o tyle w wymowie teologicznej doczytał w brewiarzu, w działach Ojców: „Tajemnica Objawienia Pańskiego jest jedną z najbardziej świetlanych tajemnic naszej wiary”(OOCC 1,247). Jak przypomina J. Stabińska: „Był zaskoczony, że to wielkie, „katolickie” święto przechodzi jakby mimo uwagi katolików, postanowił uwrażliwić ich na jego wymowę”³ .

Mamy szeroki zestaw opisów i opracowań, dotyczących opisu pallotyńskiej tradycji obchodów Epifanii, nie ma żadnych opracowań, które by zwracały uwagę na teologiczne znaczenia tajemnicy, której wyrazem jest pallotyńskie świętowanie Objawienia Pańskiego. W opisach brakuje odpowiedzi na elementarne pytanie: dlaczego tajemnica Epifanii pozostaje głównym świętem Katolickiego Apostolatu? Są to pytania o źródła teologiczne charyzmatu, który wyraża się w celebracji i apostolskim świadectwie. Jest tym, co starożytna tradycja rozpoznaje w zasadzie: lux credendi, lux orandi, lex operandi, a co w teologii duchowości określane jest jako właściwe charyzmatykom, całościowe postrzeganie rzeczywistości religijnej.

Dylematem współczesnej teologii duchowości jest niejasna i opisowa jej definicja, i brak jasnego kryterium, które rozgranicza Ducha i dary Ducha; źródło duchowości i wyraz duchowości. Problem ten w jednakowym stopniu dotyczy prób określenia specyfiki apostolskiej i ekumenicznej duchowości, czy zasygnalizowanej tytułem epifanijnej duchowości. Sprzyja to niebezpieczeństwu ulegania swoistej tautologii w wyjaśnianiu pojęć i idei oraz otwiera drogę dla „radosnej twórczości”.

Kwesta ekumenicznej duchowości jest częścią wciąż otwartej dyskusji wokół Soboru i istoty soborowej odnowy. Wydaje mi się, że podobnie jest w przypadku apostolskiej duchowości i każdej innej. W jej tle kształtują się rysy duchowości nie tyle na miarę oczekiwań Soboru, ale na miarę oczekiwań Kościoła. Myślę, że podobnie ma się rzecz z apostolską duchowością, która szuka własnego „imienia” nie na miarę zmieniającego się świata, ale na miarę Ewangelii, która jest jedynym stałym punktem odniesienia dla głębi pallotyńskiego charyzmatu i zasadą pallotyńskiej duchowości.

II. W NURCIE DUCHOWOŚCI XIX-WIECZNEGO PRZEBUDZENIA

Mankamentem jest brak gruntownego opracowania duchowości chrześcijańskiej XIX w.. Niemniej pozostaje pytanie: czym była duchowość, duchowość której wyraziło się powszechne powołanie do apostolstwa? Z pewnością była ona odwrotem od spuścizny deizmu, przejściem od duchowości pasywnej i oschłej do duchowości aktywnej – dynamicznej, owianej duchem apostolskim.

Największym osiągnięciem przebudzenia okazało się dostrzeżenie aktywności chrześcijańskiej, jako elementu jednoczącego chrześcijan i ich Kościoły. Stąd zrodziły się zaczątki nowej jakości w duchowości chrześcijańskiej (duchowość w służbie jedności) i nowy typ stowarzyszeń i zgromadzeń zakonnych o charakterze misyjnym czy apostolskim. Świadomość służby na rzecz jedności Kościoła umożliwiała przywrócenie, tradycyjnie rozumianej działalności misyjnej, rysów ewangelizacji, a powołaniu chrześcijańskiemu charakteru apostolskiego. Przy czym, w perspektywie jedności Kościoła, obydwa pojęcia wzajemnie się dopełniają: zarówno ewangelizacja, jak i apostolstwo, pozostają dwiema perspektywami tego samego powszechnego powołania do jedności.

Kierunek wyznaczył jej XVI-wieczny humanizm Św. Franciszka Salezego (+1622), którego renesans przypada na czasy włoskiego ottocento. Nacechowany troską o jedność Kościoła humanizm biskupa Lozanny, naznaczony stygmatem podziału wyznaniowego i troską o jedność Kościoła, ze swą „aksamitno-stalową ascezą”, znalazł w XIX-wiecznych charyzmatykach podatny grunt. Salezjańska idea powszechnego powołania do świętości wyraziła się w idei powszechnego powołania do apostolstwa. Bezpośrednim celem duchowości apostolskiej było urzeczywistnienie się widzialnej jedności Kościoła. Uwagę zwraca jego synteza świętości: „o nic nie prosić – niczego nie odmawiać”. Jej renesans w XIX-tym stuleciu ujawnił swoje walory w jakości przebudzenia religijnego w Kościele, przyczynił się do rozwoju chrześcijańskiej aktywności i wskazał na teologiczną głębię apostolskiej duchowości⁴ .

Z duchowości „salezjańskiej” wywodzi się duchowość apostolska i „ekumeniczne” ożywienie, które wyraziło się wieloma „misyjno-ekumenicznymi” inicjatywami. Wśród nich na pierwszy plan wysuwa się XIX-wieczne zaangażowanie Kościoła Katolickiego w Zjednoczenie z Kościołem anglikańskim.

Postaciami, które uobecniają ówczesny apostolski zapał w dziele budowania jedności kościelnej był anglikanin, konwertyta J. H. Newman (1801-1890) i rzymski ksiądz W. Pallotti (1795-1850)⁵ . Dla obu, jak dla św. Pawła – Chrystus był wszystkim. Łączyła ich ta sama wizja jedności Kościoła. Obaj byli głęboko przekonani, że jedność Owczarni Chrystusa dokona się „na drogach Bożych, nie naszych”⁶ . Głęboka troska o spełnienie się woli Chrystusa wobec Kościoła byłą inspiracją do zorganizowania publicznych modlitw o jedność Kościoła.

III. W ŚWIETLE TAJEMNICY WIECZERNIKA

Niewątpliwie, wiek XIX skłonił do refleksji na społecznym wymiarem Kościoła, mobilizował do pogłębionej refleksji nad tajemnicą powołania chrześcijańskiego. Jednak, przede wszystkim był wspólnym głosem ówczesnego chrześcijaństwa o głębię.

Przejawem ducha epoki była duchowość Wieczernika, skupiona wokół ideału Chrystusa – Mistrza modlitwy. Namysł nad tajemnicą Jego modlitwy w Wieczerniku, ukierunkowywał ideał naśladowania Chrystusa na modlitwę o jedność Kościoła. Jednocześnie sprzyjał przekonaniu chrześcijan o powszechnym powołaniu do jedności.

Wszystkie, wywodzące się z XIX-wiecznego przebudzenia, ruchy i instytucje, niezależnie od środowiska i przynależności wyznaniowej łączy głęboka refleksja nad tajemnicą Kościoła, w świetle Jego apostolskich początków. Najbardziej odpowiednim, do wymogów społecznych i religijnych epoki, okazał się – znany z Dziejów Apostolskich – opis Kościoła jerozolimskiego, zwłaszcza Kościoła zgromadzonego w Wieczerniku, Kościoła w Dniu Pięćdziesiątnicy, ale przede wszystkim opis życia pierwotnego Kościoła: „Trwali oni w nauce Apostołów i we wspólnocie, wspólnocie łamaniu chleba i w modlitwach” (Dz. 2,42). Ów, pierwotny obraz, daleki od ukształtowanego prze wieki modelu Kościoła – instytucji, bliski charyzmatycznej wizji Kościoła – „wydarzenia”, pozostał elementem spajającym wszystkie nurty całego ruchu. Ukazując ideał, równocześnie wskazał na biblijne źródło utraconej i powszechnie poszukiwanej harmonii⁷ .

W tym kontekście można mówić o narodzinach ruchu ekumenicznego, jako dążeniu do urzeczywistnia się jedności Kościoła w jedności wiary, sakramentów i wspólnego świadectwa. Z jednym – ważnym zastrzeżeniem. Narodzinom ruchu ekumenicznego towarzyszyło głębokie odczucie dramatu podziału wyznaniowego i chęć jego przezwyciężenia. Stąd potrzebny był środek na jego przezwyciężenie. Nie przypadkiem zwrócono uwagę na opis Wieczernika w dniu Wielkiego Czwartku – miejsce narodzin Kościoła, którym towarzyszyła Modlitwa Arcykapłańska Chrystusa: „Aby byli jedno, jak my jedno jesteśmy” (J. 17, 12-21). Uświadomiono sobie, że jedność Kościoła jest przede wszystkim darem Ojca i tajemnicą ukrytą w relacji Ojciec – Chrystus. Stąd na pierwszy plan wszelkich działań zjednoczeniowych wysuwa się obraz Wieczernika z Chrystusem, upraszającym u Ojca dar jedności dla Swojego Kościoła. Dla chrześcijan poszukujących skutecznego sposobu przekroczenia granic Kościołów - Mistrzem modlitwy ekumenicznej stał się sam Chrystus. W ten sposób na nowo ożyło wezwanie św. Pawła: „Modelum rostrum Christus est”, które stało się hasłem dla całego religijnego przebudzenia, a dla wielu instytucji ideą życia apostolskiego⁸ .

Duchowość Wieczernika – idea naśladowania Chrystusa w modlitwie o jedność – jest trwałym fundamentem duchowości chrześcijańskiej, którą można nazwać ekumeniczną duchowością. Niezależnie od zmieniających się koncepcji eklezjologicznych i modeli jedności, trwa głębokie przekonanie, że: jedność Kościoła nastąpi wyłącznie na drogach Bożych. Stąd punktem odniesienia dla wszelkiego zaangażowania ekumenicznego jest Wieczernik, a skutecznym środkiem jest Modlitwa Arcykapłańska Chrystusa. Kościół łączy swoje modlitwy z modlitwą Chrystusa⁹ .

Biblijna idea zjednoczenia Kościoła wokół Pasterza (por. J. 10,16) znalazła swój wyraz w XIX-wiecznej formie oktawy publicznych modlitw o jedność Kościoła. Początkowo była to „Święta Oktawa Rozkrzewiania Wiary” zainicjowana w Rzymie w 1836 r., skoncentrowana wokół tajemnicy Objawienia Pańskiego. Następnie „Oktawa Modlitw o Przyspieszenie Jedności Chrześcijan” z 1895 r. związana z tajemnicą Zesłania Ducha Świętego. Dotychczas obchodzona Oktawa Modlitw o Jedność Chrześcijan (18-25 stycznia) powstała w 1908 r.. Wbrew życzeniowym interpretacjom, jest bardziej kontynuacją nurtu zjednoczeniowego w Kościele Katolickim, aniżeli inicjatywą ekumeniczną w dzisiejszym tego słowa znaczeniu. Na szczególne zainteresowanie zasługuje tajemnica Epifanii, która może stać się inspiracją dla ekumenicznej duchowości na miarę chrześcijaństwa III Tysiąclecia.

IV. W ŚWIETLE TAJEMNICY OBJAWIENIA PAŃSKIEGO

Na uwagę zasługuje aspekt zjednoczeniowy, utożsamiany dzisiaj z tym, co rozumiemy pod pojęciem ekumenizm. Pallotti, podobnie jak inni przedstawiciele ruchu przebudzeniowego, ideę modlitwy o jedność zaczerpnął z opisu Modlitwy Arcykapłańskiej. Jednak nie ograniczył idei Wieczernika li tylko do wydarzenia Wielkiego Czwartku. Jego głębokie pragnienie przebywania w Wieczerniku obejmowało także etap po Zmartwychwstaniu. Fascynacja Wieczernikiem w Dniu Pięćdziesiątnicy skłaniała Go do poszukiwania bardziej dynamicznych elementów duchowości apostolskiej. Odnalazł je w zaangażowaniu całego Kościoła w dzieło ewangelizacji świata. To, co późniejsza tradycja przypisuje Apostołom i ich następcom (biskupom), w świetle Wieczernika Zielonych Świąt jawiło się, jako powołanie wszystkich zgromadzonych Apostołów i całego Kościoła: mężczyzn i kobiet¹⁰ .

Pallotti zapoczątkował w Kościele tradycję, która miała wyrażać ideę apostolatu katolickiego (Apostolato Cattolico). Samo pojęcie od początku wzbudzało kontrowersje i sprzeciw hierarchii, a i dzisiaj jest bardziej znanym, niż rozumianym pojęciem! W istocie chodziło o ożywienie Kościoła przez ukazanie ideału chrześcijanina i jego posłannictwa w Kościele: w świetle tego, co w istocie oznacza biblijne pojęcie gr. apostolos¹¹ . Akcentując powszechne powołanie do apostolstwa w Kościele wprowadzał nową jakość w rozumienie natury Kościoła i relacji w Kościele. Dzisiaj można doszukać się pewnego powinowactwa z soborową ideą „dialogu” Kościoła: ad intra (wewnątrz chrześcijaństwa)¹² .

W 1836 r. zapoczątkował w Rzymie uroczyste obchody Oktawy Epifanii, które miały ukazać dwie rzeczywistości Kościoła. Czym Kościół jest? Czym być powinien? Na ówczesne czasy były publicznym wezwaniem chrześcijan do jedności i harmonii. Obchodem tajemnicy objawienia Chrystusa: światu, historii, różnym kulturom, zapowiedzią wezwania wszystkich ludów i narodów do wiary, powszechnym świtem ewangelizacji. Tajemnica Objawienie się Chrystusa światu stałą się głównym świętem Apostolatu, a uroczyście obchodzona Oktawa Epifanii była manifestacją jedności i różnorodności Kościoła¹³ .

Tym, co zastanawia w precedensie rzymskiej Oktawy Epifanii jest jej pozorna „egzotyka” w stosunku do teologii łacińskiej. W tradycji zachodniej Epifania jest osobnym świętem, oddzielonym do Uroczystości Narodzenia Pańskiego, które z racji rangi posiada wigilię i oktawę. Podczas, gdy Epifania, łącznie ze świętem Chrztu Pańskiego (i zaledwie wspomnienia cudu w Kanie), pełni rolę podkreślającą rangę tajemnicy Wcielenia: Narodziny Apolla – Słońca Niezwyciężonego. Celebrowana przez Ormian, Syryjczyków, Persów i Hindusów liturgia 6 stycznia, nie jest de facto upamiętnieniem pokłonu Magów, jak to rozumie Kościół zarówno prawosławny jaki i katolicki, ale Uroczystością Bożego Narodzenia” (według kalendarza żydowskiego).

Mówi o tym „ekumeniczne” Wyznanie wiary ormiańskiego katolikosa Nersesa, przesłane do Konstantynopola w 1165 r., Załączone objaśnienie zwyczajów liturgicznych, wśród nich ormiańską tradycję świętowania tajemnicy Wcielenia Boga – Słowa (Bożego Narodzenia w świetle tajemnicy Objawienia Pańskiego). Wywód Nersesa zasługuje na szczególną uwagę ze względu na to, że nie ograniczając się li tylko do arsenału argumentacji z tradycji grecko-rzymskiej 25 marca. Po doliczeniu 9 miesięcy brzemienności – Boże Narodzenie przypada 6 stycznia, co potwierdza starożytna praktyka. Według katolikosa Kościoły Apostolskie pierwotnie świętowały obie tajemnice w jednej uroczystości. Z czasem niektóre Kościoły je rozdzieliły, a za nimi poszły inne. Kościół ormiański pozostał przy tradycji, którą zaszczepił św. Grzegorz Oświeciciel¹⁴ .

Zasadnicza różnica dotyczy sposobu postrzegania tej tajemnicy. Dla Kościołów kręgu kultury grecko-rzymskiej jest to celebracja „narodzin”, którym towarzyszą oznaki prawdziwego człowieczeństwa. Dlatego elementy, świadczące o prawdziwym Bóstwie, są celebrowane w osobnym święcie. Dla Wschodu jest to tajemnica objawienia się na ziemi Syna Bożego, któremu towarzyszą znaki godności mesjańskiej. Przez pryzmat teofanii: pokłon Magów, chrzest w Jordanie i cud w Kanie, celebrują Uroczystość przyjścia na świat Zbawiciela. Stąd powszechne nieporozumienie, dodatkowo zaciemnione różnicą kalendarza (6 stycznia wigilia Bożego Narodzenia w prawosławiu).

Wówczas Oktawa Epifanii była manifestacją jedności Apostolatu Katolickiego i antycypacją w przyszłej jedności Jednego, świętego, katolickiego i apostolskiego Kościoła – w wielości i różnorodności. Owa jedność, o którą się modlono, miała być uwieńczeniem apostolskich wysiłków całego, ogarniętego duchem apostolskim Kościoła. Apostolstwo było środkiem dla urzeczywistnienia się widzialnej jedności (celu ruchu zjednoczeniowego), która jest gwarantowana modlitwą Chrystusa o jedność. Jednak, w odróżnieniu od modlitwy Chrystusa, modlitwa z Chrystusem o jedność Kościoła miała swoje ograniczenia. Jej celem było przybliżyć dzień, kiedy zapanuje jedna owczarnia i jeden Pasterz”. Warto zaznaczyć, że ze względu na swe uniwersalne przesłanie, rzymskie uroczystości („Święta Oktawa Rozkrzewiania Wiary”) była, w szerokim pojęciu – pierwszą – „Ekumeniczną” oktawą. Wyraźnie ekumeniczny charakter miała „Oktawa Modlitw o Przyspieszenie Jedności Chrześcijan”, związana z Oktawą Uroczystości Zesłania Ducha Świętego, zalecana przez papieża Leona XIII listem Provida Matris Caritate (1895).

Uroczystości zainicjowane w 1838 r. pozostały częścią dziedzictwa w Stowarzyszeniu Apostolstwa Katolickiego, celebrowane w duchu Pallottiego w Rzymie i różnych częściach świata do reformy liturgicznej (1967). Wówczas zrezygnowano z pielęgnowania własnej – apostolskiej duchowości, na rzecz włączenia się w ogólnokościelne obchody Tygodnia Modlitw o Jedność Chrześcijan¹⁵ .

XIX-wieczny epizod z rzymska tradycją świętowanie Epifanii jest zaledwie szczytem „góry lodowej” w oceanie problematyki chrześcijańskiej. Jest swoistym memento nie tylko dla teologii ekumenicznej, ale dla całej teologii do refleksji nad wiarą, liturgią i tradycją Kościoła, zakorzenionego w kulturze grecko-rzymskiej. Epifania jest zaledwie konsekwencją przyjętych wówczas zasad. Osobiście uważam, że spór o świętowanie Bożego Narodzenia jest pochodną sporu o świętowanie Wielkanocy. Jest konsekwencją dogmatu o ludzko-boskiej naturze Chrystusa i apologii Jego człowieczeństwa, sugerowanej przez teologię inkarnacyjną i reprezentowanej przez szkołę antiocheńską. Próba wyliczania daty Jego fizycznych Narodzin i realnej Śmierci jest tego konsekwencją.

Priorytetem wyliczeń był dzień 14 Nissan, według kalendarza żydowskiego, który w przeliczeniu na kalendarz solarny Rzymian przypada na dzień 3 lub 7 kwietnia. Jest to dzień, w którym umarł Chrystus. Przy zastosowaniu prostej zasady akomodacji (nadania tajemnicy dnia charakteru memoratywnego – dorocznego obchodu rocznicy Śmierci i Zmartwychwstania Chrystusa), ta data wydaje się wciąż rozwiązaniem pożądanym. Dlaczego do tego nie doszło? Dlaczego świętowanie Wielkanocy wzbudziło tyle kontrowersji wśród samych chrześcijan? Dlaczego jest znakiem podziału? Czy jest nadzieja na przezwyciężenie tej sytuacji?

W kalendarzu rzymskim ten dzień ma swoją wymowę w „teologii” pogańskiego Rzymu (dzień, w którym Wenus jest w największej opozycji do Marsa (zwycięstwo dobra nad złem) i współbrzmi z teologią Wielkiego Piątku i sprzyja przyjętej w Nicei (325) zasadzie akomodacji, z jednym wyjątkiem. Data Śmierci pozostawała w ścisłej zależności z teologią kalendarza żydowskiego (Pascha), był datą ruchomą. Niemożność umieszczenia jej w kalendarzu solarnym przemawiała za postawieniem ruchomej daty Śmierci w kalendarzu liturgicznym. Mimo, że w próbie określenia daty Śmierci zachowano jej charakter teologiczny i związek z teologią paschalną, to w interpretacji Wielkanocy jako wydarzenia, przeważyła mentalność rzymska. Próba określenia daty Śmierci zaowocowała historycznym sporem o datę świętowania Wielkanocy. Reminiscencją określenia prób daty Śmierci są święta ruchome. Kwestię obliczenia daty Wielkanocy powierzono Kościołowi w Aleksandrii. Odtąd, jak głosi Sobór w Nicei (325): „wszyscy bracia ze Wschodu, którzy niegdyś świętowali Paschę z Żydami, będą ją od tego czasu obchodzić z Rzymianami i z nami oraz z tymi wszystkimi, którzy od dawnych czasów obchodzili Wielkanoc w tym samym czasie, co my”¹⁶ .

Data Narodzin (25 grudnia) jest kolejnym etapem tego procesu. Została wyliczona w oparciu o priorytet Wielkanocy i wcześniejszą, teologię kalendarza solarnego (rzymskiego). Jednak nie od razu tak się stało. Uwrażliwiona na nowość chrześcijaństwa Aleksandria niechętnie patrzyła na sposób wyliczania świętowania Epifanii, o którym mówi katolikos Nerses. Dodatkowym powodem niechęci była zbieżność daty 6 stycznia katolikom kalendarzem Ptolemeuszów. Tego dnia w Egipcie świętowano narodziny bóstwa słonecznego Aiona, które przez gnostyków zostało utożsamione z tajemnicą Chrztu Chrystusa w Jordanie (wzięcie Jezusa w posiadanie przez Logos)¹⁷ . W tej sytuacji data 25 grudnia wydawała się rozwiązaniem kompromisowym. Odtąd stała data Świąt Bożego Narodzenia uchodzi za upamiętnienie historycznego dnia Narodzin Chrystusa. Od niej pochodzi cykl świąt stałych w kalendarzu liturgicznym¹⁸ .

Liturgiczne status quo ante usankcjonował Sobór Chalcedoński (451). Ówczesne „zwycięstwo” Soboru utrwaliło podział w Kościele. List dogmatyczny papieża Leona nie okazał się rozwiązaniem salomonowym, ale zabiegiem bardziej dyplomatycznym i gestem w kierunku Aleksandrii. W swej treści opowiadał się za chrystologią antiocheńską – inkarnacyjną, z równoczesnym potępieniem jej przedstawicieli. Dało to podstawy do rozwoju odrębnej duchowości w Kościele łacińskim. Wypracowana przez komisję teologiczną, pod naciskiem cesarza, słynna formuła wiary, która miała pogodzić trzy rozbieżne terminologie, którymi posługiwano się w Rzymie, Antiochii i Aleksandrii, okazały się de facto zwycięstwem teologii greckiej. Na jej podstawach wyrosła późniejsza teologia i duchowość prawosławna¹⁹ .

Konsekwencją sporów chrystologicznych i pokłosiem Soboru Chalcedońskiego jest oddzielenie Epifanii od Bożego Narodzenia i ustanowienie osobnego święta. Spośród trzech tajemnic jednego misterium pozostała Epifania, utożsamiana z tajemnicą Chrztu Pańskiego (prawosławny Jordan). Pokłon mędrców, który pierwotnie wskazywał na treści chrystologiczne i uniwersalizm Kościoła, pozostał w dalekim tle. Całkowicie zniknęła wymowa tajemnicy wesela w Kanie, której wezwanie: „Zróbcie wszystko” (J. 2,65), było corpo motore centrale aktywności apostolskiej Kościoła. Była syntezą duchowości Kościoła. Do dzisiaj nie budzi specjalnego zainteresowania teologii.

Ta niepozorna Uroczystość, która tkwi w cieniu Bożego Narodzenia ma niesłychanie głęboką wymowę teologiczną. W stosunku do Bożego Narodzenia jest świętem starszym i większym. W świętowaniu Epifanii Kościół apostolski celebrował potrójne misterium objawiającego się Słowa: pokłon mędrców, chrzest w Jordanie i wesele w Kanie. Była jedną z najbardziej świetlanych tajemnic wiary i syntezą katolickości Kościoła. W pełni wyraża uniwersalizm tajemnicy objawiającego się Boga: światu, ludziom i całemu stworzeniu – w Ekonomii: Boga, Ojca wszystkich ludów i narodów. Służy temu paralela Epifanii Chrystusa i Wieczernika w Dniu Pięćdziesiątnicy (wspólnota ludów i narodów)²⁰ .

V. ZAKOŃCZENIE

Tym, co najważniejsze, jest sposób postrzegania trzech tajemnic: pokłon mędrców – chrzest w Jordanie – wesele w Kanie w trzech wzajemnie uzupełniających się perspektywach, które w pełni wyrażają starochrześcijański ideał harmonii: wiary, kultu i świadectwa. Można go nazwać pierwotnym ideałem doskonałości chrześcijańskiej czy: jak kto woli – duchowości chrześcijańskiej. Niewątpliwie jest tym poszukiwanym ideałem dla przywrócenia jedności i harmonii między: wiarą, liturgią i życiem chrześcijańskim.

Mimo iż teoretycznie Kościoły prawosławne i zachodnie również wspominają te trzy tajemnice w obchodach Uroczystości Objawienia Pańskiego, to praktycznie uwaga skupia się na pokłonie mędrców, jako biblijnej ilustracji tajemnicy dnia (wiara wyznawana) i chrzcie w Jordanie (wiara celebrowana – uświęcenie człowieka). Praktycznie nieobecna jest tajemnica wesela w Kanie, która wprost odnosi się do świadectwa życia Kościoła. W pierwszej kolejności, polecenie: „zróbcie wszystko” (J. 2,5) jest wezwaniem o maksymalizm objawienia Boga: światu, ludziom i wszelkiemu stworzeniu, objawiania tajemnicy Chrystusa – wszystkim ludom i narodom, i objawiania jedności wśród tych , którzy uwierzyli i zostali ochrzczeni. Dla wszystkich tajemnica Epifanii jest fundamentem, z którego wynika powszechne powołanie do jedności.

W tym kontekście, jak bumerang wraca XVI – wieczna synteza świętości, sformułowana przez św. Franciszka Salezego: „o nic nie prosić – niczego nie odmawiać” ²¹ . W XIX-tym stuleciu wyznaczyła głębię przebudzenia religijnego i apostolskiej duchowości. Czy ówczesny „Cudowny połów” był wezwaniem do powszechnego powołania ku jedności? Czy ówczesny obraz „ekumenicznego” Boga i tajemniczy opis cudu w Kanie służą sformułowaniu zasad ekumenicznej duchowości? Na ile ekumeniczna zasada: „ufać Bogu – zrobić wszystko” jest jej syntezą?

Tym, co najcenniejsze w tradycji Kościoła apostolskiego dla nas, jest wymowa opisu wesela w Kanie. Odziedziczony z przeszłości obraz „ekumenicznego” Boga i głęboka refleksja nad wezwaniem: „zróbcie wszystko” może okazać się poszukiwanym elementem ekumenicznej duchowości. Wówczas synteza duchowość św. Franciszka Salezego: „o nic nie prosić - niczego nie odmawiać” brzmi: „ufać Bogu – zrobić wszystko”.

¹ Por. A. Kaim. O ekumeniczną duchowość. W Stulecie Tygodnia Modlitw o Jedność Chrześcijan. „Roczniki Teologiczne” 55:2008 t.7 (w druku)
²Por. M. Małkiewicz. La solennità dell’Epifania del Signore nella Liturgia Horarum di Paolo VI. Romae: Pontificio Instituto Liturgico 2007
³ Por. J. Stabińska. Wincenty Pallotti. Poznań: Pallottinum 1982 s. 129
⁴Por. D. Kozłowski. Humanizm chrześcijański u podstaw powszechnego powołania do świętości – św. Franciszek Salezy. W: Renesansowy ideał chrześcijanina. Źródła jedności narodów Europy. Red. W. Sajdak. Lublin: Wydawnictwo KUL 2006 s. 285-298.
Tradycyjna hagiografia wyznaniowa umieszcza postać katolickiego biskupa Lozanny na linii reformacja – kontrreformacja. Ewenementem jest esej teologa protestanckiego, W. Nigga - „Cudowny połów. Franciszek Salezy (1567 – 1622)”, który można uznać za cenne źródło dla poszukiwań ekumenicznych walorów jego duchowości i źródeł duchowości humanistycznej XIX w. Por. W. Nigg. O wielkich świętych – inaczej. Poznań: Księgarnia Św. Wojciecha 1980 (Cudowny połów. Franciszek Salezy) s. 174-212.
⁵ J.H. Newman – jeden z największych myślicieli epoki. Po konwersji na katolicyzm kardynał, lider ruchu zjednoczeniowego i wspólnoty katolickiej w Anglii. W 1992 r. papież Jan Paweł II ogłosił Go błogosławionym. Trwa proces kanonizacyjny.
W. Pallotti – „Apostoł i Mistyk”, lider przebudzenia duchowego w Rzymie. Na bazie idei o powszechnym powołaniu do apostolstwa w Kościele zainicjował w Rzymie ruch zwany „Apostolatem Katolickim” (Apostolato Cattolico). W 1950 r. uznany za prekursora Akcji Katolickiej otrzymał tytuł „Błogosławiony”. W 1963 r. papież Jan XXIII przyznał Mu część należną świętym. Por. J. Stabińska. Wincenty Pallotti. Poznań. Pallottinum 1982.
⁶ Opere Complete, San Vincenzo Pallotti. Red. F. Moccia. T.4 Roma: Edizioni dell’Apostolato Cattolico 1967     s. 318.
⁷ Dalszy opis dotyczący sposobu życia młodego Kościoła: „przebywali razem i wszystko mieli wspólne”(Dz. 2, 44-47) był nie lada wyzwaniem dla chrześcijan wobec zainteresowań społecznych epoki. Ów społeczny wymiar życia Kościoła Apostolskiego stał się sprzymierzeńcem dla renesansu XVI-wiecznego chrześcijańskiego św. Franciszka Salezego w XIX-tym stuleciu.
⁸Owa biblijna i na wskroś chrystocentryczna wizja jedności zaowocowała wieloma inicjatywami, które wpisały się w historię duchowości ekumenicznej. Wśród nich na uwagę zasługuje rys ekumeniczny w duchowości apostolskiej: Stowarzyszenia Apostolstwa Katolickiego, założonego przez św. Wincentego Pallottiego – idea modlitwy z Kościołem apostolskim, zebranym w Wieczerniku, czy Zgromadzenia Sióstr Misjonarek Świętej Rodziny, założonego przez bł. Bolesławę Lament (1862-1946) – łączenie się z Chrystusem we wspólnej Modliwie Arcykapłańskiej, zwłaszcza we Wielki Czwartek.
⁹ Starochrześcijańską zasadę modlitwy „do Ojca – przez Chrystusa – w Duchu Świętym” zaciemniły spory chrystologiczne, które ukształtowały model modlitwy do Chrystusa. Formuła mszalna: „Per Ipsum” (w przekł. polskim: „przez Chrystusa, z Chrystusem i w Chrystusie” ), wskazuje na interpretację chrystologiczną hymnu na cześć niedościgłej mądrości Bożej (Por. Rz. 11, 36).
¹⁰ Por. Cz. Parzyszek. Duchowość apostolska według św. Wincentego Pallottiego. Ząbki: Wydawnictwo Apostolicum 2004
¹¹ Pallotti często mówi o Chrystusie Apostole Ojca, ale tego pojęcia nie rozwija. Idea apostolstwa Chrystusowego zasługuje na rozpracowanie. Wydaje się kluczem hermeneutycznym dla zrozumienia pallotyńskiego charyzmatu.
¹² Por. Ł. Kamykowski. Pojęcie dialogu w Kościele katolickim. Wnioski z doświadczeń Kościoła w XX wieku. Kraków: Wydawnictwo Naukowe PAT 2003.
¹³ Por. J. Stabińska. Wincenty Pallotti. s..122-141; Odnośnie rzymskich obchodów Epifanii, por. G. Ranocchini. Vincenzo Pallotti el’Ottawario dell’Epifania. Roma: Edizioni dell’Apostolato Cattolico 1947.
¹⁴ Por. K. Stopka. Armenia Chrystiana. Unionistyczna polityka Konstantynopola i Rzymu tożsamość chrześcijaństwa ormiańskiego (IV-XV w.). Kraków: Polska Akademia Umiejętności 2002 s. 103-131 zwł. Przyp. Nr 29 s. 109.
¹⁵ Wykaz opracowań na temat pallotyńskiego świętowania Oktawy Epifanii: Problematyka pallotyńska                       i charyzmat apostolski. Por. A. Kaim. Kościół chaldejski. Dziedzic Objawienia i źródło charyzmatu. Poznań: Pallotinum 2001 s. 304-305.
¹⁶List Synodu w Nicei do Egipcjan (12).W: Dokumenty soborów powszechnych. Tekst grecki, łaciński, polski. Układ i opr.: A. Baron, H. Pietras. Kraków: Wydawnictwo WAM 2001 s. 53
¹⁷ Doskonałe opracowanie zagadnienia na podstawie paralel w Panarionie bpa Salaminy, por. J. Naumowicz. Święta egipskie i chrześcijańskie. Świadectwo Epifaniusza z Salaminy, por. I. Naumowicz. Święta egipskie i chrześcijańskie. Świadectwo Epifaniusza z Salaminy. W: Chrześcijaństwo u schyłku starożytności. Studia źródłoznawcze. Red. P. Janiszewski, E. Wipszycka, R. Wiśniewski. T. 6 s. 32-50.
¹⁸ Por. Księga świadków. Martyrologium ekumeniczne. Red. R. Larini. Przekł. K. Stopka. Częstochowa: Edycja Świętego Pawła 2002 s. 39-41. O rzymskim kalendarzu i rachubie lat por. L. Winniczuk. Ludzie, zwyczaje i obyczaje starożytnej Grecji i Rzymu. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN 2006 s. 159-171; Por. Czas i kalendarz. Red. Z. Kijas. Kraków, Wydawnictwo Naukowe Papieskiej Akademii Teologicznej 2001.
¹⁹ Por. N. Zernov. Wschodnie chrześcijaństwo. Przekł. J. Łoś. Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX 1967 s. 48-59 zwł. S. 49. Ponadto autor zwraca uwagę, że jedynie odrodzenie miejscowych autonomii mogło ocalić jedność. Lecz ani cesarstwo, ani większość hierarchii nie były do tego skłonne. Wolały przymusowe ujednolicanie i bunt. Spychano nieustannie chrześcijan w położenie, w którym za utrzymanie jedności trzeba było płacić zaniechaniem inicjatyw i rezygnacją z własnej tradycji. „Wybierać mogli pomiędzy wszechwładzą państwa a rozłamem; wielu wolało wybrać rozłam”. Tamże s. 57.
²⁰ Por. M. Małkiewicz. La solennità dell’Epifania del Signore nella Liturgia Horarum di Paolo VI. Romae: Pontificio Instituto Liturgico 2007
²¹ Por. W. Nigg. O wielkich świętych – inaczej (Cudowny połów ryb. Franciszek Salezy) s. 207-208.

Wstecz